türk bitig
Türkçenin yazılı ilk belgeleri: Orhun Yazıtları (Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk). 1893'te Vilhelm Thomsen çözdü.
| Çağ | MS 600 – MS 1000 |
|---|---|
| Dil ailesi | Türk |
| Bölge | Moğolistan, Sibirya, Orta Asya |
| Durum | çözüldü |
| Yazı | Göktürk / Orhun |
| Ayrıca şu yazıyla da yazılır | Yenisey (Eski Türk), Eski Uygur |
| Kelime | Anlamı | Not |
|---|---|---|
| teŋri | tanrı, gök | Orhun yazıtlarının ilk sözcüklerinden |
| kagan | kağan, hakan | |
| katun | hatun, kraliçe | |
| tigin | prens, şehzade | Kül Tigin'deki tigin |
| beg | bey, soylu | |
| il | devlet, ülke, il | el / il |
| bodun | halk, millet, boy | |
| kişi | kişi, insan | kişi |
| er | er, yiğit, adam | |
| urı | oğlan, erkek evlat | urı |
| kız | kız | kız |
| oğlan | oğul, evlat | oğlan / oğul |
| kang | baba | kaŋ |
| ög | anne | ög |
| yer | yer, toprak | |
| sub | su | sub / suv |
| kök | gök, mavi | kök; Kök Türk 'Gök Türk' |
| kün | gün, güneş | kün |
| ay | ay | |
| yultuz | yıldız | |
| yıl | yıl | yıl |
| uluğ | ulu, büyük | uluğ |
| kiçig | küçük | kiçig |
| edgü | iyi, güzel | edgü |
| yablak | kötü, fena | |
| baş | baş | baş |
| köz | göz | köz |
| ağız | ağız | ağız |
| elig | el | |
| adak | ayak | |
| yürek | yürek, kalp | yürek |
| tirig | diri, canlı | |
| ölüm | ölüm | ölüm |
| söz | söz, kelime | söz |
| bitig | yazıt, yazı, kitap | biti- 'yazmak' kökünden |
| beŋgü | bengü, ebedi, sonsuz | beŋgü; 'bengü taş' = ebedi anıt |
| taş | taş | taş |
| balık | şehir, kale | balık; Beşbalık, Hanbalık |
| ordu | ordu, karargâh, saray | |
| sü | ordu, asker | sü |
| yağı | düşman | yağı |
| at | at, ad | |
| it | it, köpek | |
| böri | kurt, börü | böri |
| koy | koyun | |
| altun | altın | |
| kümüş | gümüş | kümüş |
| temir | demir | |
| ot | ateş, ot | |
| yel | yel, rüzgâr | |
| aş | aş, yemek | aş |
| bar | gitmek, varmak | bar- |
| kel | gelmek | kel- |
| ay2 | söylemek, demek | ay- |
| bil | bilmek | bil- |
| ber | vermek | ber- |
| al | almak | al- |
| öl | ölmek | öl- |
| tik | dikmek, yazıt dikmek | tik- |
| türk | Türk | türk |
| oguz | Oğuz | |
| tabgaç | Çin, Çinli | tabgaç |
| Ötüken | Ötüken | Göktürklerin kutsal yurdu |
| bir | bir, 1 | |
| eki | iki, 2 | |
| üç | üç, 3 | |
| tört | dört, 4 | |
| beş | beş, 5 | |
| altı | altı, 6 | |
| yeti | yedi, 7 | |
| sekiz | sekiz, 8 | |
| tokuz | dokuz, 9 | |
| on | on, 10 | |
| yigirmi | yirmi, 20 | |
| yüz | yüz, 100 | |
| biŋ | bin, 1000 | biŋ · modern 'bin' |
| tümen | on bin, sayısız | Moğolca'ya ve Rusça'ya (тьма) geçti |
| ak | ak, beyaz | batı yönünü de gösterir |
| kara | kara, siyah | kuzey yönünü de gösterir; 'kara budun' = halk kitlesi |
| kızıl | kızıl, kırmızı | güney yönünü de gösterir |
| yaşıl | yeşil | |
| sarıg | sarı | merkezi gösterir |
| boz | boz, gri | |
| ala | ala, alacalı | |
| ilgerü | ileri, doğu | Orhun'da yönler güneşe göre: ileri = doğu |
| kurıgaru | geri, batı | |
| birgerü | sağ, güney | |
| yırgaru | sol, kuzey | |
| öd | zaman, vakit | 'öd teŋri yasar' = zamanı Tanrı düzenler |
| yay | yaz | |
| kış | kış | |
| taŋ | tan, şafak | |
| tün | gece | |
| bugün | bugün | |
| şad | şad, prens unvanı | kağanın oğullarına verilen unvan |
| yabgu | yabgu | kağandan sonraki en yüksek unvan |
| tarkan | tarkan | ayrıcalıklı komutan unvanı |
| buyruk | buyruk, bakan | modern 'buyruk' |
| çerig | asker, ordu | modern 'çeri', 'yeniçeri' |
| süŋüg | mızrak | |
| ya | yay | |
| ok | ok | aynı zamanda 'boy, kabile' anlamında: On Ok |
| kılıç | kılıç | |
| yarık | zırh | |
| tug | tuğ, sancak | |
| urtı | vurdu, savaştı | ur- 'vurmak' |
| süle | sefere çıkmak | süle- · yazıtların en sık fiili |
| yorı | yürümek, sefer etmek | yorı- |
| ev | ev, çadır | eb |
| kapıg | kapı, geçit | 'Temir Kapıg' = Demir Kapı |
| yol | yol | |
| köl | göl | Kül Tigin'in adındaki köl ile karıştırılmamalı |
| ögüz | ırmak, nehir | 'Oğuz' adıyla ilişkilendirilir |
| tag | dağ | |
| kum | kum, çöl | |
| yış | ormanlık dağ | 'Kögmen yış' |
| aşnu | önce, evvel | |
| ilk | ilk | |
| kend | şehir, kent | |
| sıgun | geyik | |
| yılkı | at sürüsü, hayvan | |
| ingek | inek | |
| kuş | kuş | |
| balık2 | balık | |
| agı | ipek, hazine | 'agı barım' = mal mülk |
| küç | güç, kuvvet | |
| küŋ | cariye | |
| kul | kul, köle | 'kul boltı' = kul oldu |
| törü | töre, yasa, düzen | il ve törü, Göktürk devlet anlayışının iki temel direği |
| kut | kut, ilahi talih | kağana Tanrı tarafından verilen yönetme yetkisi |
| ülüg | pay, kısmet | |
| küŋedgü | iyilik | edgü'den |
| yaŋ | usul, biçim | |
| sab | söz, haber | sab/sav · 'sabım' = sözüm |
| ayıt | sormak | ayıt- |
| eşid | işitmek | eşid- |
| kör | görmek | kör- |
| yaz | yazmak, işlemek | yaz- |
| ye | yemek | ye- |
| iç | içmek | iç- |
| tiril | dirilmek, toplanmak | tiril- |
| ölür | öldürmek | ölür- |
| bulgan | karışmak, isyan etmek | bulgan- |
| kültigin | Kül Tigin | 732 tarihli yazıtın sahibi, Bilge Kağan'ın kardeşi |
| bilge | bilge, bilgin | Bilge Kağan'ın unvanı |
| tonyukuk | Tonyukuk | Kendi yazıtını kendi diktiren devlet adamı |
| kırkız | Kırgız | |
| türgiş | Türgiş | |
| sogdak | Soğd | İpek Yolu'nun tüccar halkı |
| tatabı | Tatabı | Yazıtlarda geçen bir boy |
MS 600 – MS 1000 döneminde.
Göktürk / Orhun ile yazılır.
Türk.