runasimi
İnka İmparatorluğu'nun yönetim dili. İnkaların harf yazısı yoktu; kayıtları khipu (düğümlü ip) ile tutarlardı.
| Çağ | MS 1200 – bugün |
|---|---|
| Dil ailesi | Keçuva |
| Bölge | And Dağları |
| Durum | çözüldü |
| Yazı | Latin Alfabesi |
| Kelime | Anlamı | Not |
|---|---|---|
| inti | güneş, Güneş tanrısı | İnka devletinin baş tanrısı |
| killa | ay | |
| quyllur | yıldız | quyllur / coyllur |
| pacha | dünya, zaman, uzay | Pachamama 'toprak ana' |
| hanan pacha | gökyüzü dünyası | İnka kozmolojisinde üst âlem |
| unu | su | unu / yaku |
| yaku | su | |
| urqu | dağ | |
| wasi | ev | |
| llaqta | şehir, kasaba | |
| inka | İnka, hükümdar | |
| qhapaq | güçlü, yüce | Qhapaq Ñan 'kral yolu' |
| runa | insan, halk | Runasimi 'halkın dili' = Keçuva |
| warmi | kadın | |
| qhari | erkek | |
| wawa | bebek, çocuk | |
| mama | anne | |
| tayta | baba | |
| hatun | büyük | |
| huchuy | küçük | |
| allin | iyi | Allin p'unchay 'iyi günler' |
| uma | baş | |
| ñawi | göz | |
| simi | ağız, dil, söz | |
| maki | el | |
| chaki | ayak | |
| sunqu | kalp | |
| kawsay | yaşam, yaşamak | |
| wañuy | ölüm, ölmek | |
| allqu | köpek | |
| llama | lama | Avrupa dillerine aynen geçti |
| puma | puma | Avrupa dillerine aynen geçti |
| kuntur | kondor | 'kondor' sözcüğünün kaynağı |
| amaru | yılan, ejderha | Tupac Amaru'daki amaru |
| challwa | balık | |
| sara | mısır | |
| papa | patates | 'patates' Keçuvadan İspanyolcaya geçti |
| quwi | kobay | |
| quri | altın | Qurikancha 'altın avlu' tapınağı |
| qullqi | gümüş, para | |
| rumi | taş | |
| nina | ateş | |
| wayra | rüzgâr | |
| khipu | kipu, düğüm yazısı | İnka kayıt sistemi |
| tawantinsuyu | Tawantinsuyu | 'dört bölge' — İnka İmparatorluğu'nun adı |
| huk | bir, 1 | |
| iskay | iki, 2 | |
| kimsa | üç, 3 | |
| tawa | dört, 4 | Tawantinsuyu = dört bölge |
| pichqa | beş, 5 | |
| suqta | altı, 6 | |
| qanchis | yedi, 7 | |
| pusaq | sekiz, 8 | |
| isqun | dokuz, 9 | |
| chunka | on, 10 | |
| pachak | yüz, 100 | |
| waranqa | bin, 1000 | |
| yuraq | beyaz | |
| yana | siyah | |
| puka | kırmızı | |
| qumir | yeşil | |
| anqas | mavi | |
| qillu | sarı | |
| apu | dağ ruhu, efendi | kutsal dağlar |
| wak'a | kutsal yer, put | waka |
| mit'a | dönüşümlü kamu hizmeti | İnka devletinin vergisi: emek |
| ayllu | akraba topluluğu | And toplumunun temel birimi |
| chaski | ulak, koşucu | Kral yolunda haber taşırdı |
| tampu | yol kervansarayı | 'tambo' |
| qhapaq ñan | kral yolu | 40.000 km'lik İnka yol ağı |
| sapa inka | tek İnka, imparator | |
| mallki | mumya, ata | atalar mumyalanıp saklanırdı |
| coca | koka | kutsal yaprak |
| mikhuy | yemek | |
| upyay | içmek | |
| puñuy | uyumak | |
| munay | sevmek, istemek | |
| rimay | konuşmak | |
| yachay | bilmek, öğrenmek | |
| ama suwa | hırsızlık etme | İnka ahlakının üç buyruğundan biri |
| ama llulla | yalan söyleme | |
| ama qilla | tembellik etme |
MS 1200 – bugün döneminde.
Latin Alfabesi ile yazılır.
Keçuva.